Kredi Faizi Gerçekte Nasıl Hesaplanır?

Geçen yıl ihtiyaç kredisi çekerken bankanın vitrininde %3,79 yazıyordu. İmza atmadan önce taksit ekranına baktığımda aylık maliyetin aslında %4,90'a denk geldiğini gördüm. O farkın nereden çıktığını anlamadan kredi çeken çok kişi tanıyorum; çoğu da "ben %3,79'a almıştım" diye anlatıyor. Oysa o oran sadece bankanın koyduğu faiz. Üzerine devletin aldığı vergiler bindiğinde, üstüne dosya masrafı ve sigorta eklendiğinde, gerçek rakam tanınmaz hale geliyor.

Bu yazıda faizin matematiğini sıfırdan kuracağım: anüite formülünün içini açacağım, vergilerin taksite nasıl bindiğini satır satır göstereceğim ve "yıllık maliyet oranı" denen şeyin neden iki teklifi karşılaştırmanın tek dürüst yolu olduğunu somut TL'lerle anlatacağım. Amacım, imza masasına oturduğunuzda ekrandaki rakamların sizi şaşırtmaması.

Faiz aslında neyin fiyatı?

Faizi bir ceza gibi düşünmek yaygın bir hata. Faiz, paranın zaman değerinin fiyatı. Banka size bugün 100.000 TL veriyor; siz bu parayı 24 ay boyunca kullanıyorsunuz. Banka da aynı parayı 24 ay boyunca başka bir yerde değerlendirmekten vazgeçiyor. İşte o vazgeçişin ve riskin karşılığı faiz.

Bu basit gerçeği akılda tutmak önemli, çünkü faizin neden kalan anapara üzerinden işlediğini açıklıyor. Borcunuzun 60.000 TL'si kaldıysa, banka artık 100.000 TL'nin değil 60.000 TL'nin kullanım bedelini istiyor. Anüite sisteminin tüm mantığı bu prensibe dayanıyor.

Nominal faiz, efektif faiz, aylık faiz

Üç terim sürekli karıştırılıyor:

• Aylık nominal faiz: Bankanın ilan ettiği oran, ör. %3,79. Bu, bir aylık dönemde anaparaya uygulanan saf orandır.
• Yıllık nominal faiz: Aylık oranın 12 ile çarpımı (%3,79 × 12 = %45,48). Bileşik etkiyi içermez, bu yüzden gerçeği tam yansıtmaz.
• Yıllık efektif faiz: Aylık faizin bileşik olarak yıla yayılmış hali. %3,79 aylık oran, efektif olarak yıllık ~%56,2'ye karşılık gelir. Gerçekte ödediğiniz orana en yakın olan budur.

Aradaki uçurum şuradan: aylık %3,79'u 12 ile çarpmak yanlış, çünkü her ay faizin üzerine faiz biner. Bunu zihninizde net tutarsanız, hiçbir banka size "ama biz yıllık %45 demiştik" diyemez.

Anüite: taksit neden sabit, içi neden değişken?

Türkiye'de tüketici kredilerinin neredeyse tamamı anüite yöntemiyle hesaplanır. Anüitenin mantığı şu: her ay ödediğiniz taksit tutarı sabittir, ama o taksitin içindeki faiz ve anapara payı her ay değişir. İlk taksitlerde faiz payı yüksektir, anapara payı düşüktür. Vade ilerledikçe terazi anaparaya doğru kayar.

Sabit taksit şu formülle bulunur:

Taksit = Anapara × [ i × (1+i)ⁿ ] / [ (1+i)ⁿ − 1 ]

Burada i aylık faiz oranı (ör. 0,0379), n ise vade (ay sayısı). Formül korkutucu görünse de mantığı basit: bütün taksitlerin bugünkü değerini anaparaya eşitleyen tek sabit tutarı arıyor.

Diyelim 100.000 TL'yi aylık %3,79 faizle 24 ay vadeyle çektiniz. Formülü işletince sabit taksit yaklaşık 6.430 TL çıkar. 24 ayda toplam ödediğiniz para 154.320 TL olur. Yani 100.000 TL borca karşılık 54.320 TL'yi faiz olarak geri verirsiniz. Bu rakam henüz vergisiz; vergi eklenince daha da yükselir.

İtfa tablosunu okumak

Anüitenin gerçek yüzünü itfa (amortisman) tablosu gösterir. İlk birkaç ayı çıkardığımda tablo şöyle görünüyor (vergisiz, sade faizle):

| Taksit no | Taksit (TL) | Faiz payı (TL) | Anapara payı (TL) | Kalan borç (TL) | |-----------|-------------|----------------|-------------------|-----------------| | 1 | 6.430 | 3.790 | 2.640 | 97.360 | | 2 | 6.430 | 3.690 | 2.740 | 94.620 | | 12 | 6.430 | 2.620 | 3.810 | 65.300 | | 24 | 6.430 | 235 | 6.195 | 0 |

Birinci taksitte 6.430 TL ödüyorsunuz ama bunun sadece 2.640 TL'si borcunuzu eritiyor; gerisi faiz. Son taksitte ise neredeyse tamamı anaparaya gidiyor. Bu yapı, erken kapama kararını da doğrudan etkiliyor; ona aşağıda döneceğim. Kendi rakamlarınızla bu tabloyu canlı görmek için ihtiyaç kredisi hesaplama aracında vade ve tutarı oynatın.

İşin içine vergi girince oran neden yükseliyor?

Reklamdaki orana inanmamamın sebebi şu iki vergi: KKDF (Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu) %15 ve BSMV (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi) %15. Bu ikisi anaparaya değil, her taksitin faiz payına biner. Yani sıfırdan bir maliyet değil, faizin %30'u kadar ek yük.

Örneğe dönelim. Bir taksitteki faiz payı 3.790 TL ise, üzerine %15 KKDF (≈569 TL) ve %15 BSMV (≈569 TL) eklenir. O taksitte faiz kaynaklı toplam yük 4.928 TL'ye çıkar. Faiz payı her ay düştüğü için vergi tutarı da her ay azalır; ama oransal yük (%30) sabit kalır. Reklamdaki %3,79'un cebinizde %4,90 gibi hissedilmesinin sebebi tam olarak bu çarpan.

İki kredi türünü vergi açısından karşılaştıralım:

| Özellik | İhtiyaç / Taşıt | Konut | |---------|-----------------|-------| | KKDF | %15 (faiz üzerinden) | Muaf | | BSMV | %15 (faiz üzerinden) | Muaf | | Faiz üzerine toplam vergi | %30 | Yok | | İlan edilen faizin gerçek maliyeti | Belirgin yüksek | İlan edilene yakın |

Konut kredisi bu iki vergiden muaftır. İhtiyaç ve taşıt kredisinde KKDF+BSMV var, konutta yok. Bu yüzden konut kredisi faizleri kâğıt üstünde düşük görünür; çünkü vergi yükü taşımaz. Vergilerin tutarını net görmek isterseniz KKDF-BSMV hesaplama aracıyla faiz payı üzerinden ne kadar ek ödediğinizi çıkarabilirsiniz. Konut tarafının bu yapısal avantajını konut kredisi mi kira mı yazısında daha geniş ele aldım.

Vergili taksit hesabı: gerçek rakam

Şimdi vergisiz 100.000 TL / 24 ay örneğimizi vergiyle yeniden kuralım. Banka, KKDF ve BSMV'yi taksitin içine gömer, yani siz tek bir sabit taksit görürsünüz ama o taksitin içinde vergi vardır.

Vergi eklenince efektif aylık oran %3,79'dan yaklaşık %4,90'a çıkar. Bu orana göre yeni sabit taksit yaklaşık 6.870 TL olur. 24 ayda toplam ödeme 164.880 TL'ye yükselir.

| Kalem | Vergisiz | Vergili | |-------|----------|---------| | Anapara | 100.000 TL | 100.000 TL | | Toplam faiz | 54.320 TL | 54.320 TL | | KKDF + BSMV | 0 TL | ≈10.560 TL | | Toplam geri ödeme | 154.320 TL | ≈164.880 TL | | Aylık taksit | 6.430 TL | ≈6.870 TL |

Aradaki 10.560 TL, ekranda hiç görünmeyen ama cebinizden çıkan vergi. "Ben %3,79'a almıştım" diyen arkadaşlarım işte bu 10.560 TL'yi hesaba katmıyor.

Yıllık maliyet oranı: tek dürüst karşılaştırma

İki bankayı kıyaslarken aylık faize bakmak yetmez. Çünkü bir banka düşük faiz verir ama 1.500 TL dosya/tahsis ücreti keser, hayat sigortası satar, hesap işletim ücreti bağlar. Diğeri faizi biraz yüksek tutar ama ekstra masraf almaz. Sonuçta toplam ödeme tersine dönebilir.

Bu yüzden bankaların sözleşmede yıllık maliyet oranı (yıllık efektif maliyet) yazması zorunlu. Bu oran faizi, vergileri ve tüm zorunlu masrafları tek bir yüzdede toplar. İki teklifi karşılaştırırken bakacağınız tek sayı budur. İmza öncesi şunları sorun:

• Dosya/tahsis ücreti var mı, ne kadar?
• Hayat sigortası zorunlu tutuluyor mu, primi taksite mi ekleniyor?
• Hesap işletim ücreti çıkıyor mu?
• Yıllık maliyet oranı sözleşmenin neresinde yazıyor?

İki teklifi yan yana koyalım

Diyelim aynı 100.000 TL için iki teklif aldınız:

| | Banka A | Banka B | |---|---------|---------| | Aylık faiz | %3,79 | %3,99 | | Dosya ücreti | 2.000 TL | 0 TL | | Hayat sigortası | Zorunlu, ≈1.800 TL | İsteğe bağlı | | 24 ay toplam ödeme | ≈168.680 TL | ≈166.400 TL |

Banka A faizde 0,2 puan ucuz görünüyor; ama dosya ücreti ve zorunlu sigorta yüzünden 24 ayda 2.280 TL daha pahalıya geliyor. Ben kendi kredimde tam bu durumu yaşadım: faizi düşük olan banka, masraflar yüzünden daha pahalı çıktı. Yıllık maliyet oranına bakmasaydım yanlış bankayı seçecektim.

Erken ödeme yaparsanız ne değişir?

Anüite tablosunda faiz baştan yüklü olduğu için, krediyi vadesinden önce kapatmak her zaman beklediğiniz kadar avantaj getirmeyebilir. Yine de mantık şu: erken kapadığınızda henüz tahakkuk etmemiş gelecek faizleri ödemezsiniz; sadece o ana kadarki faizi ve kalan anaparayı kapatırsınız.

BDDK kuralı sizi korur: erken kapamada bankanın isteyebileceği tazminat sınırlıdır. Kalan vade 36 aya kadarsa kalan anaparanın en fazla %1'i, 36 aydan fazlaysa en fazla %2'si alınabilir.

Somut bir örnek: 24 aylık kredinin 12. ayında, kalan anaparanız yaklaşık 65.300 TL. Erken kapatmak istiyorsunuz. Kalan vade 12 ay (36'nın altında) olduğu için banka en fazla %1, yani ≈653 TL erken kapama tazminatı isteyebilir. Buna karşılık kalan 12 ayın faizinden kurtulursunuz; bu faiz tutarı tazminatın kat kat üzerinde olduğu için işlem genelde kârlıdır. Matematiğini ayrı bir yazıda detaylandırdım: krediyi erken kapatmak ne zaman mantıklı. Kalan anaparayı ve tazminatı kendi kredinize göre çıkarmak için erken kapama hesaplama aracını kullanın.

Sık yapılan hatalar

• Aylık faizi 12 ile çarpıp "yıllık faiz" sanmak. Bileşik etki yüzünden gerçek efektif oran çok daha yüksektir.
• Reklamdaki orana güvenip vergiyi unutmak. İhtiyaç/taşıt kredisinde faizin %30'u kadar KKDF+BSMV biner; bu, ekranda ayrı görünmez ama taksitin içindedir.
• Sadece taksite bakıp toplam ödemeyi görmemek. Vade uzayınca taksit küçülür ama toplam faiz şişer; ucuz görünen uzun vade aslında pahalıdır.
• Dosya ücreti ve sigortayı hesaba katmamak. Faizi düşük teklif, masraflar yüzünden pahalı çıkabilir; karar yıllık maliyet oranına göre verilmeli.
• Konut ile ihtiyaç faizini doğrudan kıyaslamak. Konut vergiden muaf olduğu için faizi düşük görünür; elma ile armudu karşılaştırmış olursunuz.

Sık sorulan sorular

Aylık %3,79 faiz yıllık yüzde kaç eder?

Yanlış yöntem 12 ile çarpmaktır (%45,48). Doğru yöntem bileşik hesaptır: (1,0379)¹² − 1 ≈ %56,2 yıllık efektif faiz. Üzerine KKDF ve BSMV de eklenince cebinizdeki maliyet daha da yükselir.

KKDF ve BSMV anaparaya mı yoksa faize mi uygulanır?

İkisi de yalnızca taksitin faiz payına uygulanır, anaparaya değil. Her biri %15'tir; toplamda faizin %30'u kadar ek yük getirir. Faiz payı vade ilerledikçe azaldığı için vergi tutarı da her taksitte düşer.

Konut kredisinde neden faiz daha düşük görünüyor?

Konut kredisi KKDF ve BSMV'den muaftır. İhtiyaç kredisinde faizin üzerine %30 vergi bindiği için, aynı nominal faizde bile konut kredisi cebinize daha ucuz gelir. Bu, konut kredisinin yapısal bir avantajıdır.

Krediyi erken kapatınca ne kadar tazminat öderim?

BDDK'ya göre kalan vade 36 aya kadarsa kalan anaparanın en fazla %1'i, 36 aydan fazlaysa en fazla %2'si tazminat olarak istenebilir. Buna karşılık ödemekten kurtulduğunuz gelecek faizler genelde tazminatın çok üzerindedir, bu yüzden erken kapama çoğu durumda kazançlıdır.