Vadeli Mevduatta Net Getiri ve Stopaj

Geçen yıl 100.000 TL'yi bir bankaya 32 gün vadeyle, gişede bana "yıllık brüt %48" denilerek yatırdığımda kafamda bir rakam vardı. Vade dolduğunda hesaba düşen para o rakam değildi. Aradaki farkı ilk gördüğümde "banka beni mi kandırdı" diye düşündüm; oysa kesinti tamamen yasaldı ve adı stopaj. O gün öğrendiğim şey şu: bankanın panoda yazdığı oran ile sizin cebinize giren para asla aynı değil.

Bu yazıda kendi hesap dökümlerimden çıkardığım net getiri mantığını anlatacağım. Çünkü mevduatı seçerken karşılaştırmanız gereken sayı brüt faiz değil, vade sonunda hesabınıza düşen net tutardır.

Brüt Faiz Neden Cebe Girmiyor

Banka size bir oran söyler, mesela yıllık brüt %48. Bu oran üzerinden vadeniz kadarlık faiz tahakkuk eder. Ama devlet, bu faiz gelirinden gelir vergisi kesintisi yapar; mevduatta buna pratikte herkes "stopaj" der. Kesinti, faize uygulanır; anaparanıza dokunulmaz.

100.000 TL'yi 32 gün %48 brüt yıllık faizle bağladığımı düşünelim. Brüt faiz kabaca şöyle işler: 100.000 × 0,48 × (32 / 365) ≈ 4.208 TL. Yani vade sonunda brüt 4.208 TL faiz hak ediyorum. Ama bu rakamı görmüyorum. Stopaj bu faizden kesiliyor ve geriye kalan benim oluyor.

Önemli ayrım: faiz hesabı gün sayısına göre yapılır. 32 günlük vade ile 35 günlük vadenin getirisi farklıdır. Bankalar çoğu zaman 32 gün gibi kırık vadeler önerir çünkü bu vadelerde uygulanan stopaj dilimi daha düşüktür. Bunu fark etmek tek başına getirinizi artırır.

Faizin Anaparadan Ayrı Olması Ne İşinize Yarar

Stopajın yalnızca faize uygulanması, küçük görünen ama pratikte kıymetli bir ayrıntı. Vade bozsanız bile anaparanız kesintiye uğramaz; sadece o döneme ait faizden olursunuz. Yani 100.000 TL yatırdığınızda kötü ihtimalle "kazanamamış" olursunuz, "kaybetmiş" olmazsınız. Bu, mevduatı altın ya da dövizden ayıran temel güvenlik özelliğidir; orada satışta makas yer, anaparanız doğrudan erir.

"Yıllık" Oranın Tuzağı

Pano her zaman yıllık oranı yazar, ama paranızı çoğu zaman 32-92 gün gibi kısa vadelerde tutarsınız. Yıllık %48, 32 günde %48 demek değildir; yılın yalnızca 32/365'ini tutarsınız. Acemilerin yaptığı hata, yıllık oranı doğrudan vade getirisi sanmak. Doğru bakış: yıllık oranı vade gününe orantılayıp gerçek dönem getirisini bulmak.

Stopaj Oranı Vadeye Göre Değişir

Mevduatta stopajın can alıcı noktası şu: oran sabit değil, vadeye bağlı. Vade uzadıkça stopaj oranı düşer. Bu yüzden "ne kadar uzun, o kadar avantajlı" mantığı stopaj tarafında genel olarak doğrudur.

Klasik kademelenme şöyle işler (TL mevduatı için): kısa vadelerde stopaj oranı en yüksektir, 6 aydan uzun vadelerde belirgin biçimde düşer, 1 yılı aşan vadelerde en düşük seviyeye iner. Yani aynı brüt faizle iki ayrı vade açarsanız, uzun vadede net getiriniz daha yüksek çıkabilir; çünkü devlet daha az kesinti yapar.

Aşağıdaki tablo, vade bandına göre stopajın net getiriyi nasıl değiştirdiğini örnek bir kademelenmeyle gösteriyor. Oranlar zaman zaman güncellenir; mantığı görmek için bakın, ezberlemek için değil.

| Vade bandı | Örnek stopaj oranı | 100.000 TL'ye 1 yıl %50 brütte yaklaşık net faiz | | --- | --- | --- | | 6 aya kadar (TL) | %15 | ~42.500 TL | | 6 ay – 1 yıl (TL) | %12 | ~44.000 TL | | 1 yıldan uzun (TL) | %10 | ~45.000 TL | | Döviz mevduatı (DTH) | genelde TL'den yüksek dilim | net belirgin düşük |

Tablodaki fark küçük gibi görünebilir, ama 100.000 TL'de bile yıllık 2.500 TL eder; tutar büyüdükçe fark da büyür. Aynı brüt faizle sadece vadeyi uzatarak net getirinizi artırabiliyorsunuz.

Burada acemilerin düştüğü tuzak şu: brüt faiz oranı kısa vadede daha cazip görünür, çünkü banka likiditeyi kısa tutmak ister ve kısa vadeye yüksek oran verir. Ama o yüksek brütün üzerine bindirilen yüksek stopaj, net getiriyi törpüler. Ben artık iki teklifi yan yana koyarken brüt orana değil, net getiri sütununa bakıyorum. Bankaların çoğu artık dekontta net faizi de gösteriyor; göstermiyorsa sorun.

Kesin oranlar zaman zaman güncellendiği için ezberlemenizi önermem. Bunun yerine teklifi aldığınızda hesabı yaptırın ya da vadeli mevduat hesaplama aracıyla brüt oranı, vadeyi ve güncel stopaj dilimini girip net rakamı kendiniz görün. Ben her yeni teklifte bunu yapıyorum; iki bankayı brüt orana göre değil, çıkan net TL'ye göre kıyaslıyorum.

Döviz Mevduatında Stopaj Neden Daha Yüksek

Döviz tevdiat hesabında (DTH) stopaj dilimleri çoğu dönemde TL mevduatından yüksek tutulur. Bunun arkasında politika tercihi var: devlet tasarrufun TL'de kalmasını teşvik eder. Yani dövizde durduğunuz para hem faiz açısından düşük getirir hem de kazandığınız az faizden daha yüksek stopaj kesilir. Döviz tutuyorsanız bunu kur kazancı beklentinize ek bir maliyet olarak yazın. Döviz ile TL mevduat kıyasını döviz mi mevduat mı yazısında ayrıntılandırdım.

Net Getiriyi Elle Hesaplamak

Kafanızda kaba bir kontrol yapmak isterseniz mantık basit. Önce brüt faizi bulun:

Brüt faiz = Anapara × Yıllık oran × (Vade günü / 365)

Sonra bu brüt faizden stopajı düşün:

Net faiz = Brüt faiz × (1 − stopaj oranı)

100.000 TL, 32 gün, %48 brüt örneğine dönelim. Brüt faiz ≈ 4.208 TL. Diyelim ki o vadede stopaj %15 uygulandı. O zaman net faiz ≈ 4.208 × 0,85 ≈ 3.577 TL. Yani panoda %48 yazıyordu ama benim 32 günde elime geçen net 3.577 TL oldu. Bunu yıllığa çevirirsek net getirim brütten belirgin biçimde düşük: kabaca yıllık net %40'lar bandı.

Adım Adım Bir Hesap Örneği

500.000 TL'yi 92 gün vadeyle yıllık brüt %50 faizle bağladığımı varsayalım, stopaj o bandda %15 olsun.

1. Brüt faiz = 500.000 × 0,50 × (92 / 365) ≈ 63.014 TL
2. Stopaj kesintisi = 63.014 × 0,15 ≈ 9.452 TL
3. Net faiz = 63.014 − 9.452 ≈ 53.562 TL
4. Vade sonunda hesaba düşen = 500.000 + 53.562 = 553.562 TL

Panoda %50 yazıyor ama bu 92 günde elime geçen net 53.562 TL; anaparaya oranı %10,7. Yıllığa çevirince net efektif oran yaklaşık %42,5'e iner. İşte brüt ile net arasındaki gerçek mesafe bu.

Bu yüzden iki bankayı kıyaslarken tek soru sorarım: "Vade sonunda hesabıma kaç TL net düşecek?" Cevap netse karar nettir.

Bileşik Etki ve Vade Yenileme

Bir başka kazanç kapısı vade yenileme. 32 günlük vadem dolduğunda anaparayı ve net faizi birlikte yeniden bağlarsam, bir sonraki dönemde daha büyük bir tutar faiz işletir. Buna bileşik getiri denir. Otomatik yenilemeyi açık bırakırsanız her vade sonunda net faiz anaparaya eklenir.

Bileşik etkinin gücünü somut görmek için 100.000 TL'yi net %42 yıllık getiriyle düşünelim. Faizi her ay anaparaya ekleyerek (bileşik) çevirirseniz yıl sonu yaklaşık 151.000 TL eder; faizi hiç eklemeyip yılda bir kez alırsanız 142.000 TL. Aradaki 9.000 TL, sadece "net faizi tekrar çalıştırmaktan" gelir. Tutar büyüdükçe bu fark daha da açılır.

Dikkat: bazı bankalar yenilemede oranı sessizce düşürür. İlk vadede %48 verip yenilemede %42'ye çekebilirler. Ben yenileme gününde oranı mutlaka kontrol ediyorum; düşmüşse ya pazarlık ediyorum ya da parayı taşıyorum. Sadakat mevduatta nadiren ödüllendirilir; oran peşinde koşan kazanır.

Yenileme Gününde Yaptığım Kontrol Listesi

• Yeni dönemin brüt oranı eskisinden düşük mü?
• Aynı vadeye başka banka daha iyi net veriyor mu?
• Vade bandını uzatırsam stopaj düşer mi, net artar mı?
• Paranın bir kısmını altına ya da dövize kaydırmam gereken bir dönem mi?

Bu dört soruyu her yenilemede soruyorum. İkisi bile "evet" çıkarsa parayı kıpırdatmaya değer.

Reel Getiriyi Unutmayın

Reel tarafı da unutmamak lazım. Net %40 kazanmış olabilirim ama enflasyon o dönemde %50 ise alım gücüm aslında eridi. Net getirinin enflasyonu yenip yenmediği ayrı bir hesap; bunu reel getiri yazısında ayrıntılı anlattım. Stopaj sadece denklemin ilk yarısı; ikinci yarısı enflasyon.

Sırayı şöyle kurun: önce brütten stopajı düşüp net faizi bulun, sonra net faizden enflasyonu düşüp reel getiriyi bulun. Bankanın gösterdiği brüt oran bu iki süzgeçten geçince çoğu zaman çok daha mütevazı bir rakama iner. Karar verirken bu son rakama bakın. Maaş ve birikim tarafında alım gücünün nasıl değiştiğini enflasyon-maaş aracı ile somut görebilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Brüt orana âşık olmak. Pano %50 diyor diye sevinip net rakamı sormamak en yaygın hata. Cebe giren net faizdir.
• Vade bandını gözden kaçırmak. Aynı brütte uzun vade daha az stopaj demek; sırf alışkanlıktan kısa vadede kalmak para bırakır.
• Yenilemeyi otomatiğe bağlayıp unutmak. Banka sessizce oranı düşürür, siz fark etmezsiniz.
• Stopajı anaparadan kesiliyor sanmak. Stopaj yalnızca faize uygulanır; bu yanlış inanç gereksiz panik yaratır.
• Enflasyonu hiç hesaba katmamak. Net %40 kulağa hoş gelir ama enflasyon %50 ise reel olarak kaybediyorsunuzdur.
• Döviz mevduatının stopajını TL ile eşit sanmak. DTH'de dilim genelde daha yüksektir; az faizden daha çok kesilir.

Sık sorulan sorular

Stopaj anaparadan mı, faizden mi kesilir?

Yalnızca faizden kesilir. 100.000 TL anaparanız vade boyunca olduğu gibi durur; devlet sadece kazandığınız faiz gelirine kesinti uygular. Bu yüzden vade bozmak bile anaparanızı azaltmaz, sadece o döneme ait faizden olursunuz.

Vadeyi uzatırsam net getirim neden artıyor?

İki sebepten. Birincisi, uzun vadede stopaj oranı düşer, yani aynı brüt faizden devlet daha az keser. İkincisi, uzun vadede faiz daha uzun süre işler. İkisi birleşince net getiri kısa vadeye göre yükselir. Yine de uzun vadeye kilitlenince paranıza erişiminiz azalır; acil ihtiyaç ihtimalini hesaba katın.

Brüt %50 faiz aldım, neden elime %42 geçti?

İki süzgeç var. Önce stopaj brüt faizi kemiriyor (%15 dilimde brütün %15'i gidiyor). Sonra "yıllık" oran ile gerçek vade günü orantısı devreye giriyor. Bu ikisi birleşince panodaki orandan birkaç puan aşağıda bir net efektif getiriye iniyorsunuz. Tam rakamı vadeli mevduat hesaplama ile görebilirsiniz.

Otomatik yenilemeyi açık mı bırakmalıyım?

Bileşik getiri için açık bırakmak faydalı, ama körü körüne değil. Açık bırakın, fakat her vade sonunda yeni dönemin oranını kontrol edin. Banka yenilemede oranı düşürmüşse, açık yenileme sizi düşük oranda kilitler. En iyisi: yenileme açık kalsın, takvime de "vade günü oran kontrol" notu düşün.

Pratik Çıkarım

Mevduat seçerken brüt orana âşık olmayın. Üç şeyi yapın: brüt faizden stopajı düşüp net rakamı bulun, vadeyi uzatınca stopajın düştüğünü hatırlayın, yenileme gününde oranı her seferinde yeniden kontrol edin. Ben bu üç alışkanlıkla aynı paradan eskisine göre düzenli olarak daha fazla net getiri alıyorum. Karşılaştırmayı kolaylaştırmak için teklifleri tek tek vadeli mevduat hesaplama aracına girip net TL'ye göre sıralayın; karar kendiliğinden çıkar.