Borçtan Çıkış Planı: Kartopu mu, Çığ mı?

Bir dönem dört ayrı borcum vardı: iki kredi kartı, bir ihtiyaç kredisi taksiti ve bir de yakın arkadaşa olan borç. Her ay maaşın bir kısmını hepsine biraz biraz dağıtıyordum, hiçbiri bitmiyordu. Para gidiyordu ama borç listesi aynı duruyordu. Sorun para miktarı değil, yöntemsizlikti. Borçları rastgele azaltmak yerine bir sıraya sokunca tablo tamamen değişti. İki yöntem var: kartopu ve çığ. İkisini de denedim.

Önce bütün borcu tek bir tabloya yaz

Plan yapmadan önce gerçeği görmen lazım. İlk yaptığım şey kafamdaki dağınık rakamları tek bir listeye dökmekti. Her borç için üç şeyi yazdım: kalan tutar, faiz oranı, aylık asgari ödeme.

Listeyi görünce şok oldum. Toplam borcum tahminimden büyüktü ve en sinir bozucu olanı kredi kartlarının faiziydi. Kredi kartı borcu sessizce büyüyen türden; sadece asgari ödersen yıllarca bitmiyor. Bunu daha önce sert biçimde tecrübe etmiştim, hikâyesini asgari ödeme tuzağı yazısında anlattım.

Tabloyu çıkardıktan sonra borcun gerçek maliyetini de hesapladım. Özellikle kart borcunun faiziyle ne kadara mal olduğunu kart borcu ile görmek beni harekete geçirdi; "biraz borç işte" dediğim şey, faiziyle birlikte ciddi bir rakamdı.

Benim borç tablom

İşte kafamdakini döktüğümde ortaya çıkan tablo:

| Borç | Kalan tutar (TL) | Faiz | Aylık asgari (TL) | | --- | --- | --- | --- | | Arkadaşa borç | 8.000 | Faizsiz | 2.000 | | 1. kredi kartı | 18.000 | Yüksek | 1.800 | | İhtiyaç kredisi | 35.000 | Orta | 3.200 | | 2. kredi kartı | 42.000 | Yüksek | 4.200 | | Toplam | 103.000 | | 11.200 |

Bu tablo her şeyi değiştirdi. Borcu rakamlaştırınca hem büyüklüğü hem de en pahalı kanama noktası (yüksek faizli kartlar) gözümün önüne geldi. Tabloyu görmeden plan kurmak, haritaya bakmadan yola çıkmak gibi.

Kartopu yöntemi: en küçükten başla

Kartopu (snowball) yöntemi faize bakmaz, tutara bakar. Borçları en küçükten en büyüğe sıralarsın. Bütün borçlara asgari ödemeyi yapmaya devam ederken, fazladan ne ayırabiliyorsan en küçük borca yığarsın. O bitince serbest kalan parayı bir sonraki en küçüğe eklersin; ödeme gücü her adımda büyüdüğü için kartopu gibi yuvarlanır.

Bende sıralama şöyleydi:

1. Arkadaşa olan borç (en küçük)
2. Birinci kredi kartı
3. İhtiyaç kredisi
4. İkinci kredi kartı (en büyük)

En küçük borcu birkaç ayda kapatınca yaşadığım rahatlama beklediğimden büyüktü. Liste dörtten üçe inmişti, somut bir zafer vardı. Bu psikolojik kazanç kartopunun asıl gücü; insanı motive tutuyor, programı bırakmıyorsun. Dezavantajı şu: en pahalı faiz en sona kalabildiği için toplamda biraz daha fazla faiz ödeyebilirsin.

Çığ yöntemi: en yüksek faizden başla

Çığ (avalanche) yöntemi matematiğin dediğini yapar: tutara değil, faize bakar. Borçları en yüksek faizden en düşüğe sıralar, fazladan parayı en pahalı faizli borca yığarsın. Hepsine asgariyi ödemeye devam edersin, fark hep en yüksek faizliye gider.

Çığ sıralamamda kredi kartları en üste çıktı, çünkü faizleri ihtiyaç kredisinden ve arkadaş borcundan çok yüksekti. Mantık net: en pahalı borç en hızlı eridiğinde toplam faiz yükü en aza iner. Sayısal olarak çığ neredeyse her zaman kartopundan ucuza gelir; daha az faiz ödersin.

Tek riski şu: en yüksek faizli borç aynı zamanda büyük bir borçsa, ilk "bitmiş borç" zaferini görmen uzun sürer. Motivasyonu rakamdan değil disiplinden alman gerekir. Sayılarla arası iyi, sabırlı biriysen çığ matematiksel olarak doğru seçim.

Hangisini seçmeli?

İkisini de denedikten sonra cevabım şu: sürdürebileceğin yöntem en iyi yöntemdir.

• Motivasyona, somut zaferlere ihtiyaç duyuyorsan kartopu seni programda tutar. Birkaç TL fazla faiz, programı yarıda bırakmaktan iyidir.
• Disiplinli, rakam odaklıysan ve en az parayı faize vermek istiyorsan çığ matematiksel olarak kazanır.

Ben ikisini birleştirdim: en küçük borcu önce kapatıp bir hızlı zafer aldım (kartopu mantığı), sonra kalan borçlarda en yüksek faizliye yöneldim (çığ mantığı). Saf teori değil ama benim için tuttu.

İki yöntemin yan yana karşılaştırması

| Ölçüt | Kartopu | Çığ | | --- | --- | --- | | Sıralama | En küçük tutardan | En yüksek faizden | | Asıl gücü | Psikolojik motivasyon | Matematiksel tasarruf | | İlk zafer | Hızlı gelir | Geç gelebilir | | Toplam faiz | Biraz daha fazla | En düşük | | Kime uygun | Motivasyona ihtiyaç duyana | Disiplinli, sabırlıya |

Tablo bakınca seçim netleşiyor: çığ cebine, kartopu moraline iyi gelir. Programı yarıda bırakma riskin yüksekse, birkaç lira fazla faiz ödemek pahalıya gelmez; çünkü en pahalı senaryo, planı tamamen terk etmek.

Hangisini seçersen seç, üç kural değişmiyor

• Bütün borçlara asgariyi öde, sonra fazlayı tek bir borca yığ. Parayı dağıtmak en büyük hataydı; odaklanmak çözdü.
• Yeni borç açma. Eski borcu öderken kartı tekrar şişirirsen küreği bir elinle dolduran diğer elini boşaltıyorsun demektir.
• Fazla ödeme parasını bütçeden planla. Bu para gökten düşmez; aylık bütçe: 50/30/20 kuralı yazısındaki gibi tasarruf/borç kovasını borca yönlendirerek çıkardım.

Somut bir ödeme planı

Aylık fazladan 6.000 TL ayırabildiğimi varsayalım (asgarilerin üstüne). Çığ yöntemiyle bu 6.000 TL'yi en yüksek faizli 2. kredi kartına yığdım:

| Ay | Asgariler (TL) | Fazla ödeme (TL) | Nereye | | --- | --- | --- | --- | | 1-3 | 11.200 | 6.000 | 2. kredi kartı | | 4-6 | azalan | 6.000 + serbest kalan | 1. kredi kartı | | 7-9 | azalan | büyüyen | İhtiyaç kredisi | | 10+ | azalan | büyüyen | Arkadaş borcu |

Dikkat edilecek nokta: bir borç bitince onun asgarisi serbest kalıyor ve fazla ödeme kartopu gibi büyüyor. İlk ay 6.000 TL fazla öderken, dördüncü ayda bir kart kapandığında 6.000 + onun asgarisi sonraki borca akıyor. Bu yüzden son borçlar tahmin ettiğinden çok daha hızlı eriyor.

Plan iş görünce ne değişti

Dört borcu rastgele beslerken hiçbiri bitmiyordu; sıraya sokup tek tek üzerine gidince liste ay ay kısaldı. İlk borcun kapanması beni programda tuttu, en yüksek faizliye odaklanmak da en pahalı kanamayı durdurdu.

Pratik çıkarım: borçtan çıkış miktar değil yöntem işidir. Bütün borçlarını tek tabloya yaz, faizini ve maliyetini hesapla, ister kartopu ister çığ seç ama mutlaka bir sıraya sok ve fazla parayı tek borca yığ. Dağıtılan ödeme borcu yaşatır; odaklanan ödeme bitirir.

Sık yapılan hatalar

• Parayı bütün borçlara eşit dağıtmak. En büyük hatam buydu; hiçbiri bitmez. Asgariyi hepsine öde, fazlayı tek borca yığ.
• Yöntem seçmeden başlamak. Sırasız ödeme yöntemsizliktir. Kartopu ya da çığ, biri mutlaka.
• Eski borcu öderken yeni borç açmak. Kartı tekrar şişirmek tüm planı boşa çıkarır. Borç bitene kadar kart bekleme odasında.
• Asgari ödemeyle yetinmek. Kredi kartında sadece asgari ödemek borcu yıllarca yaşatır; faiz anaparayı geçer. Asgari ödeme tuzağı bunu anlatıyor.
• Acil fonu sıfırlayıp tüm parayı borca atmak. Küçük bir tampon bırak; yoksa ilk arıza seni yine borca iter ve plan çöker.
• Fazla ödeme parasını plansız bulmaya çalışmak. Bu para bütçeden gelir; tasarruf/borç kovasını borca yönlendirerek planla.

Sık sorulan sorular

Kartopu mu çığ mı, hangisi gerçekten daha iyi?

Matematiksel olarak çığ daha az faiz ödetir, yani cebine daha iyi. Ama insanların önemli bir kısmı çığda ilk zaferi geç gördüğü için motivasyonunu kaybedip planı bırakıyor. En iyi yöntem, sonuna kadar sürdürebildiğin yöntemdir. Sayılarla aran iyi ve sabırlıysan çığ; somut zaferlere ihtiyacın varsa kartopu seç. İkisini harmanlamak da mümkün.

Borç öderken acil fon biriktirmeli miyim?

Tamamını borca atıp acil fonu sıfırlamak riskli; ilk beklenmedik masrafta yine karta yüklenir, planı bozarsın. Küçük bir tampon (bir aylık gider civarı) bırakıp gerisini borca yığmak daha sağlam. Borç bittikten sonra aynı disiplinle acil fonu 3-6 aylık gidere tamamlarsın. Acil fonun nerede duracağını acil durum fonu nerede tutulur yazısında anlattım.

Asgari ödeme yapsam yeter mi?

Hayır, kredi kartında asgari ödeme borcu kapatmaz, sadece yaşatır. Yüksek faiz nedeniyle ödediğinin çoğu faize gider, anapara neredeyse durur; borç yıllarca sürer ve toplamda anaparanın katını ödersin. Asgariyi sadece "geç kalmamak" için öde, asıl saldırıyı fazla ödemeyle tek borca yığarak yap.

Borcum çok büyük, nereden başlamalıyım?

Panikleme, önce tablo. Bütün borçları tek listeye yaz: kalan tutar, faiz, asgari. Toplamı görmek korkutucu olsa da plan ancak gerçeği görünce kurulur. Sonra bir yöntem seç, fazla ödeme için bütçeni 50/30/20 kuralı ile yeniden kur ve tasarruf/borç kovasını borca yönlendir. Büyük borç da küçük borç gibi tek tek, sıralı ve odaklı ödemeyle eriyor; fark sadece süre.